Σχεδόν τρία χρόνια μετά το μακελειό της 7ης Οκτωβρίου 2023 και πάνω από έξι μήνες μετά το ειρηνευτικό σχέδιο των 20 σημείων του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ που ζητούσε την πλήρη αποστρατιωτικοποίηση της Λωρίδας της Γάζας, η Χαμάς ανακοίνωσε ότι διαλύει το de facto κυβερνητικό της όργανο και είναι έτοιμη να παραδώσει την εξουσία σε μια επιτροπή Παλαιστίνιων τεχνοκρατών.
Με την πρώτη ματιά, η ανακοίνωση φαίνεται να αποτελεί μια σημαντική παραχώρηση, αλλά δεν είναι έτσι. Πρόκειται απλώς για την τελευταία προσπάθεια της Χαμάς να εξαπατήσει τη διεθνή κοινότητα ώστε να πιστέψει ότι συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις της ειρηνευτικής πρωτοβουλίας Τραμπ, διατηρώντας παράλληλα αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία για την τρομοκρατική οργάνωση: τη στρατιωτική της ισχύ.
Το βασικό ερώτημα δεν είναι ποιος βρίσκεται στα υπουργικά γραφεία στη Λωρίδα της Γάζας. Το βασικό ερώτημα είναι ποιος κρατά τα όπλα.
Σύμφωνα με όσα παραδέχεται η Χαμάς, τα υπουργεία της και οι χιλιάδες υπάλληλοί της θα παραμείνουν στις θέσεις τους. Ακόμη πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η Χαμάς αναφέρει ότι θα συνεχίσει να επιβλέπει την ασφάλεια και την αστυνόμευση στις περιοχές που εξακολουθούν να βρίσκονται υπό τον έλεγχό της.
Με άλλα λόγια, η Χαμάς εγκαταλείπει την κυβέρνηση, όχι την εξουσία. Τίποτα ουσιαστικό δεν έχει αλλάξει.
Η Χαμάς δεν διαλύει την στρατιωτική της πτέρυγα. Δεν παραδίδει τα όπλα της. Δεν διαλύει τον μηχανισμό ασφαλείας της. Δεν τερματίζει τη δομή διοίκησης. Χιλιάδες υπάλληλοι και πιστοί της Χαμάς θα παραμείνουν επίσης ενταγμένοι στους θεσμούς της Λωρίδας της Γάζας.
Χωρίς αυτά τα βήματα, η διάλυση μιας κυβερνητικής επιτροπής δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια χειρονομία που παίζει διακοσμητικό ρόλο.
Εφόσον η Χαμάς διατηρεί τις στρατιωτικές της δυνάμεις, κάθε μελλοντική πολιτική διοίκηση στη Λωρίδα της Γάζας θα λειτουργεί υπό τη σκιά των όπλων της Χαμάς.
Καμία τεχνοκρατική κυβέρνηση δεν μπορεί να λειτουργήσει ανεξάρτητα όσο μια ένοπλη τρομοκρατική οργάνωση παραμένει η ισχυρότερη δύναμη επί τόπου.
Ο υπουργός Εξωτερικών του Ισραήλ, Γκίντεον Σαάρ, αναγνώρισε αμέσως τον κίνδυνο. «Το τέχνασμα της Χαμάς είναι απλό», έγραψε. «Η φαινομενική προθυμία της Χαμάς να δημιουργήσει χώρο για μια τεχνοκρατική κυβέρνηση έχει σχεδιαστεί για να αποτρέψει τον δικό της αφοπλισμό».
Ο Σαάρ προειδοποίησε ότι η Χαμάς επιδιώκει να αναπαράγει το μοντέλο της Χεζμπολάχ στη Λωρίδα της Γάζας: μια πολιτική διοίκηση θα είναι υπεύθυνη για την αποκομιδή απορριμμάτων, τις δημόσιες υπηρεσίες, την ανοικοδόμηση και τους μισθούς, ενώ η Χαμάς θα παραμείνει η κυρίαρχη στρατιωτική δύναμη. Επισήμανε ότι «όσο η Χαμάς διατηρεί τα όπλα της, κάθε πολιτική κυβέρνηση θα λειτουργεί, βεβαίως, όπως υπαγορεύει η Χαμάς».
Αυτή η εκτίμηση αγγίζει την καρδιά της στρατηγικής της Χαμάς.
Η τρομοκρατική ομάδα προσπαθεί να αναπαράγει το μοντέλο «κράτος εν κράτει» της Χεζμπολάχ στον Λίβανο. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, μια πολιτική κυβέρνηση διαχειρίζεται τις καθημερινές υποθέσεις της χώρας, ενώ η τρομοκρατική οργάνωση διατηρεί τον ανεξάρτητο στρατό της, τον μηχανισμό των μυστικών πληροφοριών της, και την εξουσία να αποφασίζει για ζητήματα πολέμου και ειρήνης.
Οι συνέπειες για τον Λίβανο ήταν καταστροφικές. Παρόλο που διαδοχικές κυβερνήσεις του Λιβάνου κυβερνούσαν επίσημα τη χώρα, η Χεζμπολάχ παρέμεινε η πραγματική δύναμη, χρησιμοποιώντας το τεράστιο οπλοστάσιό της και την ιρανική υποστήριξη για να κυριαρχήσει στην πολιτική ζωή και να σύρει επανειλημμένα τον Λίβανο σε καταστροφικούς πολέμους με το Ισραήλ.
Η Χαμάς φαίνεται τώρα να ακολουθεί ακριβώς την ίδια φόρμουλα στη Λωρίδα της Γάζας. Θέλει κάποιον άλλο να ανοικοδομήσει νοσοκομεία, σχολεία, δρόμους και σπίτια, να αποκαταστήσει βασικές υπηρεσίες και να πληρώσει τους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων, ενώ η Χαμάς ανοικοδομεί σιωπηλά τις στρατιωτικές της δυνατότητες, στρατολογεί μαχητές, αποκαθιστά το δίκτυο των σηράγγων της, κατασκευάζει πυραύλους και προετοιμάζεται για ένα ακόμη μακελειό παρόμοιο με της 7ης Οκτωβρίου εναντίον του Ισραήλ.
Αυτό δεν είναι ειρήνη και σταθερότητα. Απλώς αναθέτει σε τρίτους πολιτικές ευθύνες, διατηρώντας παράλληλα τον μηχανισμό του τζιχάντ (ιερού πολέμου).
Δεν είναι επίσης η πρώτη φορά που η Χαμάς χρησιμοποιεί τέτοιες τακτικές.
Το 2014, μετά την υπογραφή μιας ακόμη συμφωνίας συμφιλίωσης με την παράταξη Φατάχ του Μαχμούντ Αμπάς, η Χαμάς συμφώνησε ομοίως να παραδώσει τη διοίκηση της Λωρίδας της Γάζας σε μια παλαιστινιακή κυβέρνηση ενότητας αποτελούμενη από τεχνοκράτες. Η πεποίθηση τότε ήταν ότι η συμφωνία θα μείωνε την επιρροή της Χαμάς στη Γάζα. Αντί γι αυτό, η Χαμάς διατήρησε τον πλήρη έλεγχο των στρατιωτικών δυνάμεών της και των υπηρεσιών ασφαλείας της.
Η κυβέρνηση ενότητας δεν άσκησε ποτέ πραγματική εξουσία. Το αποτέλεσμα ήταν προβλέψιμο. Η Χαμάς παρέμεινε ο κύριος κυβερνήτης της Λωρίδας της Γάζας, ενώ άλλοι (η Παλαιστινιακή Αρχή και η διεθνής κοινότητα) είχαν την ευθύνη για τη διοίκηση και τις δημόσιες υπηρεσίες.
Δώδεκα χρόνια αργότερα, η Χαμάς προσπαθεί να επαναλάβει ακριβώς την ίδια φόρμουλα. Η ιστορία, ωστόσο, θα πρέπει να χρησιμεύσει ως προειδοποίηση. Η διεθνής κοινότητα έχει επανειλημμένα αποδεχτεί τις υποσχέσεις της Χαμάς κατά γράμμα. Έχει επανειλημμένα πείσει τον εαυτό της ότι η Χαμάς ήταν πιο προσγειωμένη, πιο υπεύθυνη, και ενδιαφερόταν περισσότερο για τη διακυβέρνηση παρά για τον πόλεμο. Πολλοί Ισραηλινοί και Δυτικοί υπεύθυνοι για τη χάραξη πολιτικής, καθώς και πολιτικοί αναλυτές πίστευαν ότι η Χαμάς ήθελε πρωτίστως οικονομική σταθερότητα, ανοικοδόμηση και περιόδους ηρεμίας.
Αυτές οι υποθέσεις κατέρρευσαν στις 7 Οκτωβρίου 2023, όταν η Χαμάς πραγματοποίησε την πιο αιματηρή σφαγή Εβραίων από την εποχή του Ολοκαυτώματος.
Το μάθημα θα έπρεπε να ήταν προφανές. Η Χαμάς έχει επανειλημμένα χρησιμοποιήσει εκεχειρίες, προσπάθειες ανοικοδόμησης και διπλωματικές πρωτοβουλίες για να ενισχύσει τις στρατιωτικές της δυνατότητες.
Η τελευταία ανακοίνωση της Χαμάς αξίζει να εξεταστεί υπό το ίδιο πρίσμα.
Αν η Χαμάς πραγματικά επιθυμούσε να παραδώσει την εξουσία, γιατί να περιμένει μέχρι τώρα; Γιατί να μην διαλυθεί πριν η Λωρίδα της Γάζας υποστεί μεγάλη καταστροφή; Γιατί να μην αποσυρθεί πριν από χρόνια για να γλιτώσει τους Παλαιστίνιους από το τεράστιο ανθρώπινο και οικονομικό κόστος ενός ακόμη πολέμου;
Η απάντηση είναι απλή.
Η Χαμάς ενεργεί επειδή αντιμετωπίζει αυξανόμενη διεθνή πίεση να συμμορφωθεί με το ειρηνευτικό σχέδιο του Τραμπ, του οποίου η κεντρική απαίτηση είναι η πλήρης αποστρατιωτικοποίηση της Λωρίδας της Γάζας.
Ανακοινώνοντας τη διάλυση της κυβερνητικής επιτροπής της, η Χαμάς ελπίζει να δημιουργήσει την εντύπωση ότι εκπληρώνει τις υποχρεώσεις της, ενώ παράλληλα μεταθέτει την διπλωματική πίεση στο Ισραήλ.
Το μήνυμα που θέλει να ακούσει ο κόσμος είναι απλό: «Εμείς έχουμε κάνει το καθήκον μας. Τώρα πρέπει και το Ισραήλ να κάνει το καθήκον του».
Πρόκειται για μια έξυπνη στρατηγική δημοσίων σχέσεων. Ωστόσο, δεν ικανοποιεί τη θεμελιώδη απαίτηση του σχεδίου Τραμπ. Το ζήτημα δεν ήταν ποτέ ποιος κατέχει κυβερνητικά γραφεία. Το ζήτημα είναι αν η Χαμάς συνεχίζει να υπάρχει ως ένοπλη τρομοκρατική οργάνωση.
Όσο η Χαμάς παραμένει ένοπλη, καμία πολιτική κυβέρνηση δεν μπορεί να λειτουργήσει ανεξάρτητα. Όσο η Χαμάς διατηρεί χιλιάδες πιστούς υπαλλήλους ενταγμένους σε όλους τους θεσμούς της Γάζας, οποιαδήποτε νέα διοίκηση κινδυνεύει να γίνει κάτι περισσότερο από ένα προσωπείο πίσω από το οποίο η Χαμάς συνεχίζει να κυβερνά από τη σκιά.
Ο Παλαιστίνιος πολιτικός αναλυτής Αχμέντ Φουάντ Αλχατίμπ έγραψε στις 6 Ιουλίου:
«Οι αδιάκοποι τίτλοι που υποστηρίζουν ότι τη Χαμάς "τερματίζει την κυβέρνησή της" στη Γάζα και "ετοιμάζεται να παραδώσει τον έλεγχο" είναι ένα ακόμη τέχνασμα που μεταμφιέζεται σε παραχώρηση από την τρομοκρατική ομάδα, η οποία δεν έχει καμία πρόθεση να παραιτηθεί από την πραγματική εξουσία ή να αφοπλιστεί. Παρόμοιες ανακοινώσεις όπως αυτή έχουν γίνει συχνά στο παρελθόν.
Η παραίτηση του επικεφαλής της λεγόμενης «Επιτροπής Έκτακτης Ανάγκης» ή αλλιώς του προσωπείου διακυβέρνησης της Χαμάς μετά την 7η Οκτωβρίου, είναι απλώς η απομάκρυνση ενός φαινομενικού αρχηγού. Τα καθήκοντά του έχει ήδη αναλάβει σιωπηλά ένας άλλος «προσωρινός» διοικητής της Χαμάς, ενώ όλοι προσποιούνται ότι περιμένουν να αναλάβει η NCAG, η επερχόμενη Τεχνοκρατική Επιτροπή. Η Χαμάς έχει ήδη ανακοινώσει ότι το διοικητικό και τεχνικό προσωπικό της θα συνεχίσει να εργάζεται μέχρι να φτάσει η NCAG, έχοντας πλήρη επίγνωση ότι το νέο μεταβατικό κυβερνητικό όργανο δεν θα έχει την ικανότητα, το προσωπικό ή την υποδομή για να διοικήσει τη Γάζα. Αυτό είναι το σχέδιο της Χαμάς: να ανακυκλώσει τον τρέχοντα/υφιστάμενο μηχανισμό της στη νέα διοίκηση που αναμένεται να προκύψει από τη μεταβατική διαδικασία της κυβέρνησης Τραμπ, υπό την επίβλεψη του Συμβουλίου Ειρήνης.
Αυτό που βλέπουμε είναι η πρόχειρη εφαρμογή μιας στρατηγικής που είχε προβλεφθεί εδώ και καιρό: η Χαμάς μετατοπίζεται από τον άμεσο έλεγχο στην έμμεση κυριαρχία, όπως αυτή της Χεζμπολάχ. Είναι φθηνότερο, προστατεύει την ομάδα από την λογοδοσία, και επιτρέπει σε νέα πολιτικά πρόσωπα να απορροφήσουν την οργή του κοινού, ενώ η Χαμάς διατηρεί τον αποφασιστικό έλεγχο κάθε ουσιαστικού μοχλού εξουσίας στη Λωρίδα της Γάζας.
Τίποτα από αυτά δεν μοιάζει με αφοπλισμό. Οι Ταξιαρχίες αλ Κασάμ της Χαμάς εργάζονται ασταμάτητα για την επισκευή δικτύων σηράγγων και την ανακατασκευή αποθεμάτων πυρομαχικών χρησιμοποιώντας πυρομαχικά που δεν έχουν εκραγεί και ισραηλινές βόμβες μετά από δύο χρόνια πολέμου. Ωστόσο, η κάλυψη αυτού του μη-γεγονότος από τα μέσα ενημέρωσης έχει ήδη αναδιατυπώσει τη Χαμάς ως συνεργάσιμη, λογική, ακόμη και εποικοδομητική. Πρόκειται για μια ρητορική αλλαγή που αποκρύπτει τον ρόλο της Χαμάς ως το κύριο εμπόδιο για την ανάκαμψη της Γάζας. Και αυτό αποδίδει με επιτυχία και λειτουργεί καλά για τη Χαμάς. Όχι μόνο με μέσα, φωνές και πλατφόρμες που συνήθως είναι πιο ήπιες απέναντι στην τρομοκρατική ομάδα, αλλά ακόμη και σε κάποιους κυρίαρχους πολιτικούς λόγους, όπου ορισμένοι το αντιμετωπίζουν ως ισοδύναμο με την έναρξη του αφοπλισμού ή την έναρξη της δεύτερης φάσης της εκεχειρίας.
Η χρονική στιγμή δεν αποτελεί σύμπτωση: αυτή η κίνηση της Χαμάς έρχεται μία εβδομάδα αφότου το Συμβούλιο Ειρήνης συνεδρίασε στην Κύπρο και συμφώνησε να ακολουθήσει το «Σχέδιο Β», την προσέγγιση που υποστηρίζω εδώ και καιρό: τη μετακίνηση του άμαχου πληθυσμού της Γάζας πέρα από την «Κίτρινη Γραμμή» και την αποστέρηση της Χαμάς από την πρόσβαση σε πόρους και ανθρώπινες ασπίδες στις οποίες βασίζεται.
Τελικά, η «διάλυση της διακυβέρνησης» της Χαμάς θα κριθεί με απλά κριτήρια, όπως το αν οι κάτοικοι της Γάζας μπορούν να κοινοποιούν αναρτήσεις στο Facebook χωρίς να βασανίζονται, να ξυλοκοπούνται ή να σύρονται σε ανακριτικά δωμάτια νοσοκομείων, κακοποιήσεις που συνεχίστηκαν από τις 7 Οκτωβρίου μέχρι μόλις την περασμένη εβδομάδα. Μέχρι να αλλάξει αυτό, οι τίτλοι είναι απλώς θέατρο και ο έλεγχος της Χαμάς στη Γάζα παραμένει άθικτος».
Ο πρωταρχικός στόχος της Χαμάς είναι η επιβίωση. Κατανοεί ότι δισεκατομμύρια δολάρια σε διεθνή βοήθεια για την ανοικοδόμηση θα μπορούσαν σύντομα να εισρεύσουν στη Λωρίδα της Γάζας.
Μια τεχνοκρατική κυβέρνηση που χρηματοδοτείται από ξένους χορηγούς θα απάλλασσε τη Χαμάς από το οικονομικό βάρος της διακυβέρνησης, επιτρέποντας παράλληλα στην τρομοκρατική ομάδα να επικεντρωθεί στην ανοικοδόμηση του στρατιωτικού της μηχανισμού.
Η πλήρης εφαρμογή του ειρηνευτικού σχεδίου Τραμπ απαιτεί τη διάλυση των στρατιωτικών δυνάμεων της Χαμάς και την πλήρη αποστρατιωτικοποίηση της Λωρίδας της Γάζας. Το να επιτραπεί στη Χαμάς να εγκαθιδρύσει ένα κράτος τύπου Χεζμπολάχ εντός ενός κράτους θα εγγυόταν τη συνεχή αστάθεια και θα διασφάλιζε ότι οποιαδήποτε μελλοντική παλαιστινιακή διοίκηση θα παρέμενε όμηρος μιας ένοπλης τρομοκρατικής οργάνωσης.
Η μόνη ουσιαστική λύση είναι η Χαμάς να αυτοδιαλυθεί, και όχι απλώς μία από τις κυβερνητικές της επιτροπές. Αυτό σημαίνει διάλυση τόσο των πολιτικών όσο και των στρατιωτικών δομών της, παράδοση όλων των όπλων της, διάλυση του μηχανισμού ασφαλείας της, εγκατάλειψη κάθε μέσου εξαναγκασμού και εξαφάνιση ως ένοπλη πολιτική δύναμη.
Οτιδήποτε λιγότερο από αυτό διατηρεί τις συνθήκες που προκάλεσαν το μακελειό της 7ης Οκτωβρίου.
Τόσο οι Ισραηλινοί όσο και οι Παλαιστίνιοι έχουν ήδη πληρώσει ένα αβάσταχτο τίμημα επειδή πιστεύουν επανειλημμένα στις υποσχέσεις της Χαμάς. Δεν έχουν την πολυτέλεια να κάνουν ξανά το ίδιο λάθος. Η διεθνής κοινότητα δεν πρέπει να ξεγελαστεί από μια ακόμη προσεκτικά σκηνοθετημένη παράσταση της Χαμάς.
Μέχρι να εξαφανιστεί η Χαμάς ως πολιτικό κίνημα και ως τρομοκρατική οργάνωση, οι δηλώσεις περί διάλυσης επιτροπών δεν αποτελούν τίποτα περισσότερο από πολιτικές φαντασιώσεις που έχουν σχεδιαστεί για να διασφαλίσουν τη διεθνή νομιμότητα της Χαμάς, να αποδεσμεύσουν δισεκατομμύρια δολάρια βοήθειας προς αυτήν, και να αγοράσουν χρόνο για να προετοιμάσει τον επόμενο πόλεμό της.
Ο Khaled Abu Toameh είναι βραβευμένος δημοσιογράφος με έδρα την Ιερουσαλήμ.